AI Literacy กับ AI Competency: ต่างกันอย่างไรและมหาวิทยาลัยควรพัฒนาอะไร

AI Literacy หมายถึงความรู้และความเข้าใจพื้นฐานเกี่ยวกับปัญญาประดิษฐ์ ในขณะที่ AI Competency คือความสามารถในการนำความรู้นั้นไปประยุกต์ใช้อย่างมีประสิทธิภาพ รวมถึงความมั่นใจและทัศนคติที่เหมาะสมในการใช้เทคโนโลยี AI (Chiu et al., 2025).

UNESCO (2024) ได้พัฒนากรอบสมรรถนะ AI สำหรับนักเรียนระดับมัธยมศึกษาในรายงานที่ชื่อว่า AI Competency Framework for Students โดยกำหนดให้ครอบคลุม 4 มิติหลัก ประกอบด้วย (1) การคิดแบบมุ่งเน้นมนุษย์เป็นศูนย์กลาง (Human-centered mindset) (2) จริยธรรม AI (Ethics of AI) (3) เทคนิคและการประยุกต์ใช้ AI (AI techniques and applications) และ (4) การออกแบบระบบ AI (AI system design) ซึ่งทั้งหมดนี้ต้องผ่านการพัฒนา 3 ระดับ คือ เข้าใจ ประยุกต์ใช้ และ สร้างสรรค์ [อ่านเพิ่มเติม]

สำหรับระดับอุดมศึกษา กรอบสมรรถนะ AI จำเป็นต้องขยายขอบเขตให้กว้างขวางและซับซ้อนยิ่งขึ้น

อ้างอิงจากรายงานของ UNESCO IESALC (2024) นักศึกษาระดับอุดมศึกษาต้องเพิ่มเติมมิติเหล่านี้:

การวิจัยและการวิเคราะห์ข้อมูล (Research & Data Analytics) - ความสามารถในการใช้ AI เป็นเครื่องมือวิจัย การวิเคราะห์แบบจำลอง การประเมินความน่าเชื่อถือของข้อมูล และการสร้างความรู้ใหม่ในสาขาวิชาเฉพาะ

การเชื่อมโยงสหวิทยาการ (Interdisciplinary Integration) - ความเข้าใจการประยุกต์ AI ข้ามสาขาวิชา การทำงานร่วมกับทีมต่างสาขา และการแก้ปัญหาเชิงซับซ้อนที่ต้องใช้ความรู้หลากหลายมิติ

การเชื่อมโยงกับโลกการทำงาน (Professional Integration) - การเข้าใจผลกระทบของ AI ต่อตลาดแรงงาน การพัฒนาทักษะที่จำเป็นในอนาคต และการปรับตัวต่อการเปลี่ยนแปลงทางเทคโนโลยี

จริยธรรมและนโยบายขั้นสูง (Advanced Ethics & Policy) - การศึกษาจริยธรรม AI เฉพาะสาขา (เช่น AI ในการแพทย์ กับ AI ในการเงิน) การเข้าใจกฎระเบียบ และการมีส่วนร่วมในการกำหนดแนวทางการใช้ AI อย่างรับผิดชอบ

การสร้าง AI Competency ใช่แค่ AI Literacy เพียงอย่างเดียว

การพัฒนา AI Competency ต้องครอบคลุมทั้งความรู้พื้นฐาน (Literacy) และการประยุกต์ใช้จริง (Competency) อย่างเป็นระบบ ในบริบทมหาวิทยาลัย AI Literacy และ AI Competency ขั้นพื้นฐานถือเป็นสมรรถนะหลักที่จำเป็นสำหรับการเป็นพลเมืองที่มีคุณภาพในสังคมยุคดิจิทัลและมีความสามารถในการเรียนรู้ตลอดชีวิต (Lifelong Learning)

มหาวิทยาลัยจึงมีภารกิจสำคัญในการประกันว่านักศึกษาทุกคนได้รับการพัฒนาสมรรถนะพื้นฐานเหล่านี้อย่างเป็นระบบ ไม่ใช่เพียงแต่พึ่งพาการเรียนรู้จากระดับมัธยมศึกษาหรือการศึกษานอกระบบเท่านั้น มหาวิทยาลัยต้องทำหน้าที่เป็นสะพานเชื่อมที่สร้างความเสมอภาคและความสม่ำเสมอในการเข้าถึงความรู้ดังกล่าว

เมื่อนักศึกษามีพื้นฐาน AI Literacy และ AI Competency ที่มั่นคงแล้ว จึงสามารถต่อยอดการพัฒนาไปสู่สมรรถนะที่ซับซ้อนและเจาะลึกมากขึ้น ตามลักษณะเฉพาะของแต่ละสาขาวิชาและเป้าหมายการพัฒนาบัณฑิตที่พึงประสงค์ของแต่ละสาขาอาชีพ

References:

UNESCO. (2024). AI competency framework for students. https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000391105

UNESCO IESALC. (2024). The challenges of AI in higher education and institutional responses: Is there room for competency frameworks?